Fon Sözlüğü

Bileşik getiri, bir dönemde kazanılan getirinin ana paraya eklenip sonraki dönemde onun da getiri üretmesi durumudur; yani "getirinin getirisi". Zaman uzadıkça etki büyür, çünkü her dönem bir önceki dönemin büyümüş değeri üzerinden hesaplanır. Bu yüzden uzun dönemli getiriler, tek tek dönemlerin basitçe toplanmasıyla bulunan rakamdan farklı çıkar.

Bireysel Emeklilik Sistemi (BES), kişilerin çalışma döneminde düzenli olarak biriktirdiği katkıların emeklilik yatırım fonlarında değerlendirildiği, uzun vadeli ve devlet katkısıyla desteklenen gönüllü bir tasarruf sistemidir; işyeri üzerinden otomatik katılım (OKS) biçimi de vardır. BES fonlarında kazanç üzerinden alınan stopaj (gelir vergisi kesintisi), sistemde ne kadar kalındığına ve nasıl ayrılındığına bağlı olarak kademeli olarak değişir. Sistemin işleyişi ve devlet katkısı koşulları mevzuatla belirlenir.

Birim pay değeri, bir yatırım fonunun tek bir payının fiyatıdır; fonun toplam net varlık değerinin dolaşımdaki pay sayısına bölünmesiyle bulunur. Fonun içindeki varlıkların değeri arttıkça birim pay değeri yükselir, azaldıkça düşer; bu yüzden bir fonun getirisi genellikle birim pay değerinin zaman içindeki değişimiyle ölçülür. Türkiye'deki fonlar genellikle kazançlarını dağıtmayıp pay değerine yansıttığı için birim pay değerindeki değişim toplam getiriyi temsil eder.

Borsa yatırım fonu (BYF), katılma payları Borsa İstanbul'da hisse senedi gibi alınıp satılan ve SPK'nın uygun gördüğü bir endeksi takip etmek üzere kurulan fondur; yurt dışındaki adı ETF'tir. Klasik bir fonun günde bir kez hesaplanan tek fiyatından farklı olarak BYF'nin iki değeri vardır: birim pay değeri ve seans içinde oluşan işlem fiyatı.

Yatırımı tek bir varlık yerine farklı varlık, sektör veya bölgelere yaymak demektir; amaç biri kötü giderken diğerlerinin dengelemesiyle toplam dalgalanmayı azaltmaktır. Fonlar yapıları gereği birçok menkul kıymeti bir arada tuttuğu için belirli bir çeşitlendirme sağlar, ancak riski tamamen ortadan kaldırmaz.

Değişken fon, SPK'nın III-52.1 sayılı Tebliği'nde artakalan bir tür olarak tanımlanır: portföy sınırlamaları bakımından kendisinden önce sayılan türlerin hiçbirine girmeyen fonlar bu adı alır. Devamlı tutması gereken asgari bir varlık oranı yoktur; dağılımı geniş ölçüde değişebilir. İki değişken fon çok farklı riskler taşıyabilir; adı tek başına risk seviyesini göstermez.

Döviz fonu, halk arasında getirisi ağırlıklı olarak yabancı para birimlerine (özellikle dolar veya euro) bağlı olan yatırım fonları için kullanılan bir tanımdır; mevzuatta ayrı bir "döviz fonu" şemsiye türü yoktur. Bu fonlar genellikle döviz cinsinden ihraç edilmiş borçlanma araçları (eurobond), yabancı menkul kıymetler ya da döviz cinsi para piyasası araçları tutar. Getirisi hem bu varlıkların performansına hem de TL karşısında kurdaki değişime bağlıdır.

ENAG (Enflasyon Araştırma Grubu), bir grup akademisyen tarafından, TÜİK'in resmi enflasyon endeksi TÜFE'den bağımsız olarak hesaplanıp yayımlanan bir enflasyon ölçümüdür; resmi bir kurum değildir. Aynı dönem için TÜİK rakamından farklı bir sonuç verebilir; akdut, reel (enflasyondan arındırılmış) getiri hesaplarında TÜFE'nin yanında bir alternatif enflasyon tabanı olarak ENAG'ı da sunar.

Enflasyon, mal ve hizmetlerin genel fiyat seviyesinin zaman içinde yükselmesi, yani paranın alım gücünün düşmesidir. Örneğin enflasyon yüksekken, aynı parayla bir yıl önce aldığınız kadar mal alamazsınız. Türkiye'de resmi enflasyon TÜİK tarafından TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi) ile ölçülür.

Faiz, ödünç verilen paranın bedelidir; borç alan tarafın, anaparaya (ödünç alınan asıl tutara) ek olarak ödediği orandır. Tahvil, bono, repo ve mevduat gibi araçların getirisi genellikle faiz üzerinden ifade edilir. Enflasyondan arındırılmış haline "reel faiz" denir; enflasyon yüksek olduğunda nominal (kâğıt üzerindeki) faizin satın alma gücü olarak karşılığı düşebilir.

Fon büyüklüğü (AUM, yönetilen varlık tutarı), bir yatırım fonunun içindeki tüm varlıkların güncel toplam değerinden borçlarının çıkarılmasıyla bulunan net varlık değeridir. Bir fona giren para ve varlıkların değer kazanması büyüklüğü artırır; çıkışlar ve değer kayıpları azaltır. Büyüklük, fonun ölçeği hakkında fikir verir ancak tek başına performans göstergesi değildir.

Fon sepeti fonu (FSF), portföyünün en az %80'ini diğer yatırım fonlarının ve borsa yatırım fonlarının katılma paylarında tutan bir yatırım fonu türüdür; tek tek menkul kıymetler yerine başka fonları bir arada tutar. Amacı, tek bir üründe birden çok fona erişim ve çeşitlendirme sağlamaktır. İçindeki fonların da kendi giderleri olduğu için toplam maliyet iki katmanlı olabilir; SPK, tek bir fona ve toplam sepete ilişkin oran sınırları koyar.

Getiri, bir yatırımın değerinin bir dönemde yüzde olarak ne kadar değiştiğini gösterir; başlangıç değeri ile bitiş değeri arasındaki farkın başlangıca oranıdır. Türk yatırım fonlarında genellikle birim pay değerinin (fon fiyatının) iki tarih arasındaki değişimine bakılarak hesaplanır. Pozitif getiri değer artışını, negatif getiri değer kaybını anlatır; geçmiş getiri gelecekteki sonuçların göstergesi değildir.

Hisse senedi, bir şirkete ortak olmayı sağlayan menkul kıymettir; sahibine şirketin kârından (temettü) ve değer artışından pay verir. Fiyatı arz-talebe göre değişir, bu yüzden hem kazanç hem de kayıp barındırabilir. Türkiye'de hisseler Borsa İstanbul'da işlem görür.

Hisse senedi fonu, fon toplam değerinin en az %80'ini devamlı olarak şirket paylarında tutan yatırım fonudur (SPK III-52.1, m.6). Değeri payların borsa fiyatına bağlıdır; anapara koruması yoktur. Portföy değerinin en az %80'i Borsa İstanbul paylarından oluşanlar unvanında '(Hisse Senedi Yoğun Fon)' ibaresi taşır; stopajları %0, TEFAS'ta işlem görmeyen serbest fonlarda %17,5.

Karşılaştırma ölçütü (benchmark), bir fonun getirisini değerlendirmek için kullanılan referans bir gösterge ya da gösterge sepetidir; örneğin bir endeks, faiz oranı veya enflasyon. Fonun ölçüte kıyasla nasıl performans gösterdiğini görmek için kullanılır. Performans ücreti alan bazı fonlarda benzer bir kavram "eşik değer" olarak geçer: ücretin hesaplanmasında baz alınan asgari getiri seviyesidir.

Katılım fonu iki anlama gelir: Bankacılık Kanunu'nda katılım bankalarındaki özel cari ve katılma hesaplarında duran paranın adıdır; günlük dilde ise faize dayalı araç içermeyen bir yatırım fonunu anlatır. SPK'ya göre katılım şemsiye fonunun portföyü tamamen kira sertifikası, katılma hesabı, hisse senedi, kıymetli maden ve Kurulca uygun görülen diğer faizsiz araçlardan oluşur.

Kur (döviz kuru), bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden değeridir; en çok izlenen USD/TRY, 1 ABD dolarının kaç Türk Lirası ettiğini gösterir. akdut, bir getiriyi dolar bazına çevirmek için kuru kullanır: TL getiriyi dönem başı ve sonu kurlarıyla USD cinsine taşır. Kur verisi TCMB EVDS'den alınır.

Likidite, bir varlığın değerini önemli ölçüde kaybetmeden ne kadar hızlı ve kolay nakde çevrilebildiğini anlatır. Yüksek likit varlıklar (örneğin para piyasası araçları) çok kısa sürede nakde dönüştürülebilirken, az likit varlıkların alıcı bulması ve satılması daha uzun sürebilir. Bir yatırım fonu için likidite, yatırımcıların paylarını ne kadar kolay alıp satabildiğiyle de ilgilidir.

Bir fonun fiyatının ulaştığı bir zirveden, sonraki en düşük noktasına (dip) kadar yaşadığı en büyük yüzdesel düşüştür. Geçmişte fonun en kötü dönemde tepe noktasından ne kadar geri çekildiğini gösterir; gelecekteki düşüşlerin aynı olacağı anlamına gelmez.

Nitelikli yatırımcı, SPK mevzuatında tanımlı belirli mali güç, bilgi ve tecrübe ölçütlerini karşılayan; bu nedenle herkese sunulmayan bazı sermaye piyasası araçlarına (örneğin serbest fonlara) yatırım yapabilen yatırımcıdır. Nitelik, sahip olunan finansal varlıkların büyüklüğü gibi ölçütlere göre belirlenir ve aracı kurum tarafından belgelenir. Serbest fonların katılma payları yalnızca nitelikli yatırımcılara satılmak üzere ihraç edilir.

Nominal getiri, bir yatırımın enflasyon dikkate alınmadan, doğrudan para birimi cinsinden (örneğin Türk Lirası olarak) yüzde değişimidir. Alım gücündeki gerçek değişimi göstermez; bunun için nominal getiriden enflasyon arındırılarak reel getiri hesaplanır.

Para piyasası fonu (halk arasında "likit fon"), parasını vadesi çok kısa olan düşük riskli araçlara (örneğin mevduat, ters repo, kısa vadeli bono) yatıran bir yatırım fonu türüdür. Vadeleri kısa ve varlıkları yüksek likit (hızla nakde çevrilebilir) olduğu için fiyat dalgalanması genellikle düşüktür ve nakde dönüşü hızlıdır. Türkiye'de bu fonlar mevzuat gereği portföyünün ağırlıklı ortalama vadesini sınırlı tutmak zorundadır; yine de getiri garantisi taşımazlar.

Performans ücreti, bir fonun önceden belirlenmiş bir eşik getiriyi (örneğin bir kıyas/referans getiriyi) aşması durumunda, bu eşiğin üzerindeki kazançtan alınan ek bir ücrettir. Genellikle Serbest fonlarda görülür ve yönetim ücretine ek olarak uygulanır; eşik aşılmazsa bu ücret alınmaz. Çoğunlukla "eşik değer / yüksek su işareti" (high-water mark) yöntemiyle hesaplanır (yani aynı kazançtan iki kez ücret alınmaz); ücretin hangi koşulda ve hangi oranla alındığı fonun bilgilendirme dokümanlarında ve KAP açıklamalarında belirtilir.

Reel getiri, bir yatırımın getirisinden enflasyonun etkisi çıkarıldıktan sonra kalan, alım gücü cinsinden gerçek değişimdir. Örneğin nominal getiri (paranın sayısal artışı) enflasyonun altında kalırsa, parasal olarak kazanç görünse bile reel getiri negatif olabilir. akdut bunu TÜİK-TÜFE, ENAG, USD veya US-CPI gibi farklı tabanlara göre gösterir.

Repo, bir menkul kıymetin (genelde tahvil/bono) belirli bir tarihte daha yüksek bir fiyattan geri alınmak üzere satılmasıdır; uygulamada kısa vadeli bir borç verme/alma yöntemidir. Aradaki fiyat farkı işlemin getirisini oluşturur. Aynı işleme karşı taraftan, yani menkul kıymeti geri satılmak üzere satın alan taraf açısından bakıldığında 'ters repo' denir.

Bir fonun risk düzeyini 1 (en düşük) ile 7 (en yüksek) arasında özetleyen standart bir göstergedir; genellikle fonun fiyatındaki dalgalanmanın (volatilitesinin) büyüklüğüne dayanır. Düşük bir değer geçmişte daha durağan, yüksek bir değer daha oynak bir seyre işaret eder; gelecekteki getiriyi veya zarar olasılığını göstermez.

Serbest fon, yatırım yapacağı varlıklar ve stratejiler bakımından diğer fonlara göre daha az kısıtlamaya tabi olan bir yatırım fonu türüdür; kaldıraç (borçlanarak pozisyon büyütme) ve türev gibi daha geniş araçlar kullanabilir. Bu esneklik, getiri kadar risk dalgalanmasını da artırabilir. Türkiye'de genellikle nitelikli yatırımcılara sunulur.

Bir fonun aldığı risk başına ne kadar ek getiri ürettiğini ölçen bir orandır; risksiz faiz oranının üzerindeki getiri, fonun volatilitesine (getirilerinin standart sapması, yani dalgalanma ölçüsü) bölünerek hesaplanır. Geçmiş verilere dayanır ve gelecekteki sonucu göstermez.

Bir fonun getirilerinin ortalamasından ne kadar uzaklaştığını gösteren istatistiksel bir ölçüdür ve volatiliteyi (oynaklığı) sayıyla ifade etmenin en yaygın yoludur. Sapma büyüdükçe getiriler ortalama etrafında daha geniş savrulur, yani fonun seyri daha oynaktır.

Stopaj, bir gelir doğduğu anda kaynağında kesilen ve devlete aktarılan vergidir; yatırım fonlarında yalnızca elde edilen kazanç (kâr) üzerinden hesaplanır, ana paradan kesilmez. Türk vergi sisteminde fonun türüne ve bazı durumlarda elde tutma süresine göre farklı oranlar uygulanabilir; örneğin bazı fonlar belirli koşulları sağladığında stopaj oranı düşebilir. Bu site genel bir bilgilendirme yapar; kişisel vergi durumu için resmi kaynaklara ve mali müşavire başvurmak gerekir.

Sukuk (Türkiye'deki adıyla kira sertifikası), faizsiz finans ilkelerine uygun bir finansman aracıdır; faiz yerine, dayandığı bir varlığın kira ya da kâr payı gelirine bağlıdır. Yatırımcıya bu varlık üzerinde bir pay verir ve gelirinden pay alma hakkı sağlar. Türkiye'de varlık kiralama şirketleri (VKŞ) aracılığıyla ihraç edilir.

Tahvil ve bono, bir devletin ya da şirketin borçlanmak için çıkardığı menkul kıymetlerdir; alan kişi, vade sonunda anaparasını ve önceden belirlenen faizi (paranın kullanım bedelini) geri almayı bekler. Genel kural olarak vadesi 1 yıldan kısa olanlara bono, daha uzun olanlara tahvil denir. Türkiye'de devletin çıkardıklarına Devlet Tahvili ve Hazine Bonosu adı verilir.

TEFAS (Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Sistemi), Türkiye'de farklı kurumların kurduğu yatırım fonlarının tek bir merkezi platform üzerinden alınıp satılabildiği elektronik bir sistemdir. Bu sayede yatırımcı, yalnızca bir bankada veya aracı kurumda hesabı olsa bile başka kurumların fonlarına da erişebilir. Sistem Takasbank tarafından işletilir ve fonların fiyat ile getiri verilerini kamuya açık olarak yayımlar.

Toplam gider oranı (TGO), bir yatırım fonunu elde tutmanın yıllık toplam maliyetini fon büyüklüğüne oran olarak gösteren tek bir yüzdedir; yönetim ücreti, saklama, denetim ve diğer işletme giderlerini içine alır. Bu giderler fonun varlıklarından otomatik kesilir, yani getiri rakamları zaten bu maliyetin etkisini içerir. Türkiye'de bu giderler bir üst sınıra (azami gider oranına) tabidir ve fonun bilgilendirme dokümanlarında ilan edilir.

TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi), bir hane halkının tükettiği mal ve hizmet sepetinin fiyat değişimini ölçen endekstir; Türkiye'nin resmi enflasyon göstergesidir ve TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu) tarafından her ay yayımlanır. Bir önceki yılın aynı ayına göre değişimi 'yıllık enflasyon' olarak adlandırılır.

Vade, bir finansal aracın (örneğin tahvil, bono ya da mevduat) sona erdiği ve anaparanın geri ödendiği tarihtir; itfa olarak da adlandırılır. Kısa vadeli araçlarda bu süre aylarla, uzun vadelilerde yıllarla ölçülür. Vade uzadıkça, fiyatın faiz değişimlerine duyarlılığı genellikle artar.

Bir fonun fiyatının (birim pay değerinin) zaman içinde ne kadar dalgalandığını, yani ne kadar oynak olduğunu ölçen bir kavramdır. Yüksek volatilite fiyatın daha sert iniş çıkışlar yaptığını, düşük volatilite daha durağan bir seyir izlediğini gösterir; tek başına iyi ya da kötü demek değildir.

Yatırım fonu, çok sayıda yatırımcının parasının bir havuzda toplanıp profesyonel bir portföy yönetimi ile hisse senedi, tahvil, altın gibi varlıklara dağıtıldığı ortak bir yatırım aracıdır. Yatırımcı bu havuzdan pay (birim) satın alarak fonun varlıklarına ortak olur; payın değeri fonun içindeki varlıkların değerine göre günlük değişir. Türkiye'de yatırım fonları SPK gözetiminde portföy yönetim şirketleri tarafından kurulur ve işletilir.

YBB (yıl başından bu yana), bir yatırımın o yılın 1 Ocak'ından bugüne kadar elde ettiği getiriyi gösterir. İçinde bulunulan yılın henüz tamamlanmamış bölümünü kapsadığı için sabit bir 12 aylık dönem değildir; her gün biraz daha uzar ve yıl sonunda o yılın tam getirisine dönüşür. Bu yüzden farklı tarihlerde bakılan YBB rakamları farklı uzunluktaki dönemleri ifade eder.

Yıllıklandırılmış getiri, farklı uzunluktaki dönemlerin getirilerini tek bir yıllık orana çevirerek karşılaştırılabilir hale getirir; örneğin 3 yıllık toplam getiri, yılda ortalama ne kadar olduğunu gösterecek şekilde ifade edilir. Hesap bileşik mantıkla yapıldığı için buna yıllık bileşik getiri (CAGR) de denir. Bir yıldan kısa dönemleri yıllığa çevirmek tek başına yanıltıcı olabilir, çünkü kısa dönemdeki dalgalanma yıla yayıldığında olduğundan büyük görünebilir.

Yönetim ücreti, fonu yöneten portföy yönetim şirketinin hizmeti karşılığında aldığı ücrettir ve genellikle yıllık bir yüzde olarak fonun günlük değerinden orantılı şekilde kesilir. Fon kâr da etse zarar da etse alınır ve toplam gider oranının çoğunlukla en büyük bileşenidir. Oran, fonun türüne ve risk seviyesine göre değişir ve fonun izahname/bilgilendirme dokümanlarında belirtilir.