Çeşitlendirme Nedir?

Çeşitlendirme, bir yatırımı tek bir varlık yerine farklı varlık türlerine, sektörlere veya bölgelere yaymaktır. Amaç, biri kötü giderken diğerlerinin dengelemesiyle portföyün toplam dalgalanmasını azaltmaktır. Halk arasındaki karşılığı bilinen bir sözdür: yumurtaları tek sepete koymamak. Sepet düşerse bütün yumurtalar kırılır; onları farklı sepetlere dağıtırsanız bir sepetin düşmesi yatırımın tamamını götürmez.

Toplam dalgalanmayı neden azaltır?

Çeşitlendirmenin işe yaramasının nedeni, farklı varlıkların aynı anda ve aynı yönde hareket etmemesidir. Buna varlıklar arasında tam olmayan korelasyon denir. Bir varlık düşerken bir diğeri yatay kalabilir veya yükselebilir; portföy düzeyinde bu hareketlerin bir kısmı birbirini götürür. Sonuçta portföyün gün gün oynaklığı, tek tek varlıkların ortalama oynaklığından daha düşük olabilir. Oynaklığın kendisi için volatilite terimine bakabilirsiniz.

Basit bir örnek düşünelim. Yalnızca tek bir sektöre, diyelim bankacılığa, yatırılan bir portföy, o sektörü sarsan bir haberde topluca düşer. Aynı parayı bankacılık, sanayi, teknoloji ve enerji arasında dağıtırsanız, bir sektörü vuran olayın portföyün tamamı üzerindeki etkisi seyrelir; çünkü diğer bölümler o haberden aynı ölçüde etkilenmez. Rakamlar değil, bu dağılma mantığı çeşitlendirmenin özüdür.

Burada önemli bir ayrım vardır: çeşitlendirme beklenen getiriyi büyütmenin değil, aynı getiri hedefi için katlanılan dalgalanmayı düşürmenin bir yoludur. Bu yüzden çeşitlendirme bir kazanç vaadi değil, bir risk yönetimi aracıdır.

Hangi riski azaltır, hangisini azaltamaz?

Riski iki parçaya ayırmak açıklayıcıdır.

• Firmaya veya sektöre özgü risk: Tek bir şirketin kötü bilanço açıklaması, bir yöneticinin istifası, bir sektörün gözden düşmesi gibi olaylar yalnızca o varlığı ilgilendirir. Farklı şirket ve sektörlere yayıldıkça bu tür riskin portföy üzerindeki etkisi zayıflar; çeşitlendirmeyle azaltılabilen kısım budur.
• Sistematik (piyasa) risk: Faiz kararları, enflasyon, kur hareketleri veya genel bir ekonomik kriz neredeyse tüm varlıkları aynı anda etkiler. Ne kadar çeşitlendirirseniz çeşitlendirin, bu riskten kaçamazsınız; çeşitlendirmeyle ortadan kaldırılamayan kısım budur.

Yani çeşitlendirme, ortadan kaldırılabilir riski törpüler; piyasanın tamamına gömülü riski değil. Uygulamada bir portföye farklı varlık eklemek, belli bir noktaya kadar toplam dalgalanmayı hızla düşürür; ancak firmaya özgü risk seyreldikçe geriye kalan çoğunlukla sistematik risktir ve buradan sonra ne kadar varlık eklerseniz ekleyin oynaklık pek düşmez.

Bir yatırım fonu neden yapısal olarak çeşitlendirilmiştir?

Bir yatırım fonu tanımı gereği tek bir menkul kıymet değil, çok sayıda menkul kıymeti bir arada tutan bir sepettir. Tek bir hisse senedi almak yerine bir hisse fonuna girmek, otomatik olarak onlarca şirkete dağılmış bir portföye ortak olmak demektir.

Bu yalnızca bir alışkanlık değil, kural gereğidir. SPK'nın Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği (III-52.1), fonların portföyünü belirli sınırlar içinde dağıtmasını zorunlu kılar. Bunların en bilineni tek ihraççı sınırıdır: bir fon, kural olarak varlıklarının en fazla %10'unu tek bir ihraççının menkul kıymetlerine yatırabilir (bazı varlık türleri için farklı oranlar geçerlidir). Bu yapısal kural, hiçbir fonun tek bir şirkete aşırı bağımlı hâle gelmemesini sağlar; yani çeşitlendirme fonun içine mevzuatla gömülüdür.

Çeşitlendirmenin boyutları ve sınırları

Çeşitlendirme tek boyutlu değildir. Genellikle şu eksenlerde düşünülür:

• Varlık sınıfı: hisse senedi, tahvil/bono, altın, döviz, mevduat gibi farklı türler.
• Sektör: banka, sanayi, teknoloji, enerji gibi farklı iş kolları.
• Coğrafya: yurt içi ve yurt dışı, farklı ülke ve para birimleri.
• Vade: kısa ve uzun vadeli borçlanma araçlarının karışımı.

Bir fon sepeti fonu bu fikri bir kat daha ileri taşır: tek tek menkul kıymetler yerine başka fonları bir arada tutarak fonlar arasında çeşitlendirme sağlar. Böylece hem farklı yönetim yaklaşımlarına hem de farklı varlık sınıflarına aynı anda dağılmış olursunuz.

Ancak çeşitlendirmenin dürüst bir sınırı vardır. Riski azaltır, sıfırlamaz; kötü bir piyasada çeşitlendirilmiş bir portföy de değer kaybedebilir. Ayrıca aşırıya kaçmak da mümkündür: çok sayıda benzer varlık eklemek belli bir noktadan sonra riski daha fazla düşürmez, yalnızca portföyü takip etmesi zor hâle getirir. Farklı görünen iki fonun aynı büyük şirketleri tutması gibi örtüşme de gizli bir yoğunlaşma yaratabilir. Çeşitlendirmenin bir portföyün geçmiş dalgalanmasına ve düşüşüne nasıl yansıdığını görmek için risk değeri ve maksimum düşüş terimleri yardımcı olur.