Fon Nedir?
Yatırım fonu — günlük dilde kısaca fon — çok sayıda yatırımcının parasının tek bir havuzda toplanıp profesyonel bir portföy yönetim şirketi eliyle hisse senedi, tahvil, altın gibi varlıklara dağıtıldığı ortak yatırım aracıdır. Yatırımcı bu havuzdan pay satın alır; payın değeri havuzdaki varlıkların değerine göre her gün yeniden hesaplanır. Türkiye'de fonlar SPK gözetiminde kurulur, çoğu TEFAS üzerinden alınıp satılır.
Fon nasıl çalışır
Bir fonu portföy yönetim şirketi kurar. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'na göre fonun tüzel kişiliği yoktur: fon, yatırımcılar adına inançlı mülkiyet esaslarına göre yönetilen bir malvarlığıdır. Bu malvarlığı kurucunun kendi kasasından ayrı tutulur. Kanun, fon malvarlığının haczedilemeyeceğini, rehnedilemeyeceğini ve kurucunun iflas masasına dâhil edilemeyeceğini söyler. Varlıklar ayrıca bağımsız bir portföy saklayıcısında saklanır. Kurucu batarsa fonun içindeki varlıklar kurucunun alacaklılarına gitmez.
Yatırımcının aldığı şeye katılma payı denir. Her payın bir fiyatı vardır: birim pay değeri. Hesabı basittir — fonun toplam değeri, dolaşımdaki pay sayısına bölünür. Tebliğ, bu değerin günlük olarak hesaplanıp ilan edilmesini esas alır (III-52.1, md. 14). Bir alım emri, hesaplanan fiyata bölünerek kaç paya karşılık geldiğini belirler.
Fonların çoğunda ileri fiyatlama uygulanır: emir verilirken işlemin hangi fiyattan gerçekleşeceği henüz bilinmez, emir kendisinden sonraki ilk hesaplamada bulunan fiyattan yerine getirilir. Para piyasası fonları ile kısa vadeli borçlanma araçları fonları istisnadır; bunlarda emirler en son ilan edilen birim pay fiyatı üzerinden gerçekleşir. Saat ve valör farkları için fon işlem saatleri sayfasına bakılabilir.
Fon nasıl kazandırır
Fonun kendi başına getiri üreten bir mekanizması yoktur; içinde ne varsa onun değerini taşır. Portföydeki hisseler yükselir, tahviller faiz işletir ya da altın değerlenirse fonun toplam değeri artar; birim pay değeri de onunla birlikte yükselir. Yatırımcının kazancı, payı aldığı fiyat ile sattığı fiyat arasındaki farktır. Türkiye'deki fonların büyük bölümü faiz ve temettü gelirini dağıtmayıp portföye geri koyar, bu yüzden getiri fiyatın kendisinde birikir.
Aynı mekanizma ters yönde de çalışır. Portföydeki varlıklar değer kaybederse birim pay değeri düşer ve yatırımcı aldığından daha ucuza satabilir. Fon, anaparayı koruyan bir mevduat değildir: hiçbir fonda getiri taahhüdü yoktur. Garantili fonlarda anaparanın ve/veya getirinin belirli bir bölümü bir garantör tarafından garanti edilir; garantinin kapsamı, koşulları ve garantörün kim olduğu fonun izahnamesinde yazar. Koruma amaçlı fonlarda ise garanti yoktur — koruma yalnızca en iyi gayret esasına dayanan bir amaçtır ve gerçekleşmeyebilir. Geçmiş getiri, gelecek için gösterge sayılmaz.
Çeşitlendirme burada bir üslup tercihi değil, kuralın parçasıdır: fon toplam değerinin %10'undan fazlası tek bir ihraççının para ve sermaye piyasası araçlarına yatırılamaz (md. 17). Bu sınır, tek bir şirketin çökmesinin fonu silip süpürmesini engeller; tüm piyasa birlikte düşerken koruma iddiası taşımaz. Serbest fonlar bu portföy sınırlamalarının dışındadır (md. 25).
Fon türleri
Tür, portföyün kalıcı olarak neye ayrıldığıyla tanımlanır (III-52.1, md. 6) ve fonun unvanında yazar. Unvandaki tür, fonun ne yapmakla yükümlü olduğunu söyler.
Para piyasası fonu
Portföyünün tamamı, vadesine en fazla 184 gün kalmış likiditesi yüksek para ve sermaye piyasası araçlarından oluşur; portföyün günlük hesaplanan ağırlıklı ortalama vadesi en fazla 45 gündür. Halk arasında "likit fon" da denir. → Para piyasası fonu nedir · Para piyasası fonları
Hisse senedi fonu
Fon toplam değerinin en az %80'i devamlı olarak yerli ve/veya yabancı ihraççıların paylarına yatırılır. Unvandaki "hisse senedi yoğun fon" ibaresi ise ayrı bir tanımdır: fon portföy değerinin en az %80'i devamlı olarak, menkul kıymet yatırım ortaklıkları payları hariç, Borsa İstanbul'da işlem gören ihraççı paylarından oluşan fonları anlatır. → Hisse senedi fonu nedir · Hisse senedi fonları
Borçlanma araçları fonu
Fon toplam değerinin en az %80'i devamlı olarak yerli ve/veya yabancı, kamu ve/veya özel sektör borçlanma araçlarında — tahvil ve bonolarda — tutulur. Yurt dışında ihraç edilmiş döviz cinsi tahvillere yoğunlaşanlar Eurobond fonu olarak anılır. → Eurobond fonları
Kıymetli madenler fonu
Fon toplam değerinin en az %80'i devamlı olarak borsada işlem gören altın ve diğer kıymetli madenlere ya da bunlara dayalı para ve sermaye piyasası araçlarına yatırılır. → Altın fonları
Katılım fonu
Portföyünün tamamı devamlı olarak kira sertifikaları, katılma hesapları, ortaklık payları, altın ve Kurulca uygun görülen diğer faize dayalı olmayan araçlardan oluşur. → Katılım fonu nedir · Katılım fonları
Değişken fon
Portföy sınırlamaları itibarıyla yukarıdaki türlerden hiçbirine girmeyen fondur; dağılımı zaman içinde değişebilir. → Değişken fon nedir
Borsa yatırım fonu (BYF)
Katılma payları borsada, hisse senedi gibi gün içinde işlem gören fondur; ayrı bir tebliğe (III-52.2) tabidir. → Borsa yatırım fonu nedir · Borsa yatırım fonları
Serbest fon
Katılma payları sadece nitelikli yatırımcılara satılmak üzere kurulan fondur. Portföy sınırlamaları ve azami gider oranı kuralı bu fonlara uygulanmaz. → Serbest fon nedir · Serbest fonlar
Fonun maliyeti
Fonun maliyeti yatırımcıya ayrıca fatura edilmez; doğrudan fonun varlıklarından kesilir. İlan edilen getiri rakamları bu kesintiyi zaten içerir. Masraf, görünmediği için yok değildir.
- Yönetim ücreti: portföy yönetim şirketinin fonu yönetmek karşılığında aldığı ücret. Yıllık bir yüzde olarak tanımlanır ve fon toplam değerinden günlük olarak kesilir. Tebliğ, bu ücretin kurucunun sitesinde ve KAP'ta ilan edilmesini ister.
- Toplam gider oranı (TGO): yönetim ücreti dahil, saklama, denetim, tescil ve ilan gibi izahnamede sayılan tüm giderlerin toplamı. İki fonun maliyetini karşılaştırmak için doğru rakam budur.
- Giriş-çıkış komisyonu: bazı fonlarda uygulanabilir (md. 16). Varsa bilgilendirme dokümanlarında yazar.
- Performans ücreti: bazı fonlarda, belirlenen bir eşiğin üzerinde kalan getiriden alınan ek ücret.
III-52.1'in 33. maddesi, fondan karşılanan giderlerin toplamına fon türü bazında bir üst sınır koyar (Ek-4). Kurucu bu sınırın aşılıp aşılmadığını üçer aylık dönemlerde kontrol etmek, aşan tutarı fona iade etmek zorundadır. Kazanç üzerinden ayrıca stopaj kesilir; oranı fon türüne ve koşullara göre değişir ve Cumhurbaşkanı kararıyla güncellenebildiği için yürürlükteki oran resmi kaynaklardan teyit edilmelidir.
Her fonun yatırımcı bilgi formu ve izahnamesi KAP'ta yayımlanır. Ücretler, strateji ve risk profili orada yazar.
Sık sorulan sorular
banka fonu nedir?
Günlük dilde, bir bankanın şubesinden ya da uygulamasından satılan fonlara "banka fonu" deniyor. Mevzuatta böyle bir fon türü yoktur. Türkiye'de fonun kurucusu yalnızca bir portföy yönetim şirketi olabilir (6362 sayılı Kanun); bankalar fon kuramaz. "Banka fonu" denen şey genellikle o bankayla aynı gruba bağlı portföy yönetim şirketinin kurduğu ve bankanın dağıtım kanalı olarak sunduğu fondur. Fonun gerçek türü, stratejisi ve maliyeti unvanında ve yatırımcı bilgi formunda yazar; bankanın adı bunlar hakkında bir şey söylemez.
fon almak mantıklı mı?
Bunun tek bir cevabı yoktur ve burada verilemez; kişiden kişiye değişir. Cevabı belirleyen unsurlar şunlardır: paranın ne kadar süre bağlanabileceği, değer kaybına ne ölçüde tahammül edilebildiği, fonun maliyeti (toplam gider oranı), verginin nasıl işlediği ve kişinin elinde hâlihazırda ne olduğu. Fon, bu unsurlara göre uygun ya da uygunsuz olabilen bir araçtır; kendiliğinden iyi veya kötü değildir. Akdut fonların verisini gösterir, yatırım tavsiyesi vermez.
fon nedir nasıl alınır?
Fon, yatırımcıların parasını bir havuzda toplayıp profesyonel yönetimle varlıklara dağıtan ortak yatırım aracıdır. Alım, bir banka veya aracı kurumdaki yatırım hesabı üzerinden yapılır: fon seçilir, tutar girilir, emir verilir. Fonların büyük bölümü TEFAS'a bağlıdır; bu sayede tek bir kurumda hesabı olan yatırımcı başka kurumların fonlarına da erişebilir. Serbest fonların katılma payları ise yalnızca nitelikli yatırımcılara satılabilir. Emrin hangi fiyattan gerçekleşeceği fonun türüne ve emrin verildiği saate göre değişir.
günlük fon nedir?
"Günlük fon" bir mevzuat terimi değildir; genellikle para piyasası fonu (halk arasında "likit fon") kastedilir. Para piyasası fonunun portföyünün tamamı, vadesine en fazla 184 gün kalmış likiditesi yüksek araçlardan oluşur ve portföyün ağırlıklı ortalama vadesi en fazla 45 gündür. Bu fonlarda emirler, diğer fonlardan farklı olarak, en son ilan edilen birim pay fiyatı üzerinden gerçekleşir — "günlük" algısı buradan gelir. Değeri yine de sabit değildir.
fon kazandırır mı?
Fonun kendi başına kazanç üreten bir mekanizması yoktur; içindeki varlıkların değerini taşır. Portföydeki hisse, tahvil ya da altın değer kazanırsa birim pay değeri yükselir; kaybederse düşer. Yani bir fon kazandırabilir de kaybettirebilir de. Sonucu belirleyen şey fonun ne tuttuğu, hangi dönemde bakıldığı ve kesilen giderlerdir. Geçmiş getiri gelecek için gösterge sayılmaz. Hiçbir fon getiri sözü veremez; garantili fonlarda yalnızca bir garantörün verdiği ve kapsamı izahnamede tanımlanan bir garanti bulunabilir, koruma amaçlı fonlarda ise garanti değil, en iyi gayret esasına dayanan bir koruma amacı vardır.
fon alımı nedir?
Fon alımı, bir fonun katılma payından satın alma işlemidir; sonucunda hesaba TL değil, o fonun payı geçer. Fonların çoğunda "ileri fiyatlama" uygulanır: emir verilirken işlemin hangi fiyattan gerçekleşeceği henüz belli değildir, emir kendisinden sonraki ilk hesaplamada bulunan birim pay fiyatından yerine getirilir. Para piyasası ve kısa vadeli borçlanma araçları fonları bunun istisnasıdır; onlarda en son ilan edilen fiyat kullanılır. Emrin kaçta verildiği, hangi fiyata denk geleceğini değiştirebilir.
Kısaca
Fon, parayı tek bir varlığa değil, profesyonelce yönetilen bir varlık havuzuna bağlamanın yoludur. Payın değeri havuzun içindekilerle birlikte her gün yeniden hesaplanır; bu yüzden yükselir de düşer de. Bir fonu anlamak için üç şeye bakmak yeterlidir: ne tutuyor (türü), ne kadar kesiyor (toplam gider oranı) ve geçmişte hangi dönemde nasıl davranmış. Bu üçü de fonun unvanında, yatırımcı bilgi formunda ve TEFAS verisinde açıkça yazar.