Katılım Fonu Nedir?

Katılım fonu iki ayrı anlama gelir. Bankacılık mevzuatında, katılım bankalarındaki özel cari hesap ve katılma hesaplarında duran paranın adıdır. Günlük dilde ise faize dayalı araç içermeyen, TEFAS'ta alınıp satılan bir yatırım fonunu anlatır. Bu ikinci anlamdaki fon; kira sertifikası, katılım endekslerindeki hisse senetleri ve kıymetli madenler gibi varlıklardan oluşur. Bu sayfa ikinci anlamı ele alır.

İki farklı "katılım fonu"

Karışıklığın kaynağı mevzuatın kendisi. 5411 sayılı Bankacılık Kanunu katılım fonunu şöyle tanımlar: katılım bankaları nezdinde açtırılan gerçek ve tüzel kişilere ait özel cari hesap ve katılma hesaplarında yer alan para. Yani bankacılıkta katılım fonu, müşterinin satın aldığı bir ürün değil, bankanın topladığı paranın hukuki adıdır. Mevduat bankaları için "mevduat" ne ise, katılım bankaları için "katılım fonu" odur.

Aynı kanuna göre özel cari hesap, istenildiğinde kısmen veya tamamen geri çekilebilen ve karşılığında hesap sahibine herhangi bir getiri ödenmeyen hesaptır. Katılma hesabı ise bankaya yatırılan fonların kullandırılmasından doğacak kâr veya zarara katılma sonucunu verir; önceden belirlenmiş bir getiri ödenmez ve anaparanın aynen geri ödenmesi garanti edilmez.

İkinci anlam sermaye piyasasına aittir: Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) düzenlemelerine tabi, katılım esaslarına göre yönetilen bir yatırım fonu. Bu fonların listesi katılım fonları sayfasındadır.

Katılım şemsiye fonu

SPK'nın III-52.1 sayılı Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği, fonları şemsiye fon türlerine ayırır. Katılım Şemsiye Fonu'nun tanımı nettir: portföyünün tamamı devamlı olarak kira sertifikaları, katılma hesapları, ortaklık payları (hisse senetleri), altın ve diğer kıymetli madenler ile Kurulca uygun görülen diğer faize dayalı olmayan para ve sermaye piyasası araçlarından oluşan fonlar.

İki ifade belirleyici: "tamamı" ve "devamlı olarak". Portföyün bir kısmı değil hepsi ve yalnızca kuruluş anında değil sürekli bu araçlardan oluşmak zorundadır. Tahvil, bono ve repo gibi faize dayalı araçlar bu tanımın dışında kalır.

Mevzuat katılım fonlarına bazı konularda farklı sınırlar tanır. Örneğin bir fonun toplam değerinin en fazla %10'u banka mevduatı ve katılma hesaplarında değerlendirilebilir, tek bir bankadaki tutar da %3'ü aşamaz; katılım fonlarında bu oranlar %25 ve %10 olarak uygulanır. Para piyasası katılım fonlarında katılma hesapları için üst sınır %50, tek banka için %20'dir.

Portföyde tipik olarak ne bulunur

• Kira sertifikası (sukuk). Faiz yerine, dayandığı varlığın kira veya kâr payı gelirine bağlı bir finansman aracı. Türkiye'de varlık kiralama şirketleri (VKŞ) ihraç eder.
• Ortaklık payları. Katılım ilkelerine uygunluğu onaylanmış hisse senetleri.
• Altın ve diğer kıymetli madenler.
• Katılma hesapları. Fon, nakdinin bir bölümünü katılım bankalarında değerlendirebilir.

Uygunluk nasıl denetlenir

SPK'nın Yatırım Fonlarına İlişkin Rehberi, unvanında "katılım" ifadesi geçen fonlar için ayrı bir bölüm içerir. Portföye alınacak ortaklık paylarının, ya faizsiz/katılım finans ilkelerine uygunluğu onaylanmış bir endeksten seçilmesi ya da bir danışman veya danışma kurulu tarafından onaylanmış olması zorunludur. Rehber, örnek olarak Borsa İstanbul'un hesapladığı Katılım 30 ve Katılım 50 endeksleri ile Ziraat Portföy Katılım Endeksi'ni sayar. Aynı şart; kira sertifikaları, katılma hesapları, altın ve diğer kıymetli madenler ile vaad sözleşmeleri dışında kalan para ve sermaye piyasası araçları için de aranır.

Bir danışman ya da danışma kurulundan hizmet alınıyorsa; kurulun kimlerden oluştuğu, üyelerin faizsiz finans alanındaki bilgi ve tecrübesi ve çalışma ilkeleri, fon izahnamesinin ekinde veya fonun KAP sayfasında açıklanır. Bir fonun katılım esaslarına uygunluğuna ilişkin değerlendirme bu kurulun işidir ve ölçütler fondan fona değişebilir.

Katılım endeksi

Borsa İstanbul'un katılım endeksleri (Katılım 30, Katılım 50, Katılım 100 ve Katılım Tüm) şirketleri iki aşamalı bir elemeden geçirir. Önce uygun görülmeyen faaliyet alanları elenir. Ardından finansal oranlara bakılır: standartta sayılan faaliyetlerden elde edilen gelirin toplam gelire oranı %5'i, faizli varlıkların toplam varlıklara oranı %33'ü ve faizli borçların toplam varlıklara oranı %33'ü aşamaz. Uygunluğa, Türkiye Katılım Bankaları Birliği (TKBB) bünyesindeki Danışma Kurulu'nun standardı çerçevesinde karar verilir.

Arındırma ve mahzurlu gelir

Katılım fonlarında "mahzurlu gelir" kavramı vardır: uygun görülmeyen bir kaynaktan gelen gelir. Rehber; izahnamede buna ilişkin bilgi verilmesi ve danışmandan veya danışma kurulundan icazet alınması kaydıyla, bu tutarın fon malvarlığından ya da fon yönetim ücretinden karşılanmasına izin verir. Arındırmanın yapıldığı dönemleri izleyen 5 iş günü içinde, hesaplanan tutar ve bu tutarın hangi kuruma aktarıldığı KAP'ta açıklanır. Söz konusu tutar, fon toplam gider oranının hesaplanmasında dikkate alınmaz.

Sigorta ve garanti meselesi

Bankadaki katılım fonu, TMSF'nin mevduat ve katılım fonu sigortası kapsamındadır; kişi ve banka başına üst limit mevzuatla belirlenir. Yatırım fonu katılma payı ise mevduat değildir ve bu sigortanın konusu değildir.

Bunun yerine başka bir koruma devreye girer: 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'na göre fonun mal varlığı, portföy yönetim şirketinin ve portföy saklayıcısının mal varlığından ayrıdır; haczedilemez, rehnedilemez ve iflas masasına dâhil edilemez. Bu, kurucu şirketin batmasına karşı bir korumadır; fonun değerinin düşmesine karşı değil. Katılım fonunun birim pay değeri, portföyündeki varlıklarla birlikte iner ve çıkar. Anapara garantisi yoktur.

Vergi

Yatırım fonu katılma paylarından elde edilen kazançlar, Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 67. maddesi kapsamında kaynakta stopajla vergilendirilir. Oran fon türüne göre değişir ve Cumhurbaşkanı kararıyla değiştirilebilir. Bu nedenle güncel oranın fonun bilgilendirme dokümanlarından teyit edilmesi gerekir.