Faiz Nedir?

Faiz, ödünç verilen paranın bedelidir; borç alan tarafın, anaparaya ek olarak belirli bir oran üzerinden ödediği tutardır. Kısaca paranın zaman içindeki fiyatı olarak düşünülebilir: bugünkü parayı ileri bir tarihte geri almanın karşılığı. Tahvil, bono, repo ve mevduat gibi araçların getirisi genellikle faiz üzerinden ifade edilir; oran çoğunlukla yıllık yüzde olarak belirtilir.

Anapara ve faiz

Bir borç ilişkisinde iki temel büyüklük vardır. Anapara, ödünç verilen ya da yatırılan asıl tutardır. Faiz ise bu tutarın kullandırılması karşılığında ödenen bedeldir. Örneğin bir yıl vadeyle 100 birim ödünç verildiğinde, vade sonunda anaparaya ek olarak ödenen kısım faizdir. Ödemenin ne zaman yapılacağını belirleyen süreye vade denir; faiz genellikle vade süresine ve orana bağlı olarak hesaplanır. Buradaki sayılar yalnızca kavramı göstermek içindir, güncel bir oranı ifade etmez.

Basit faiz ve bileşik faiz

Faiz iki farklı yöntemle işletilebilir.

• Basit faiz, yalnızca başlangıçtaki anapara üzerinden hesaplanır. Kazanılan faiz tekrar faiz getirmez.
• Bileşik faiz, her dönem elde edilen faizin anaparaya eklenip bir sonraki dönemde onun da faiz getirmesi esasına dayanır; yani "faizin faizi" işler.

Uzun vadede iki yöntem arasındaki fark belirginleşir, çünkü bileşik faizde birikim üstel biçimde büyür. Bileşiklenmenin ne sıklıkla yapıldığı (yıllık, aylık ya da günlük) da sonucu etkiler: faiz ne kadar sık anaparaya eklenirse, aynı nominal oran altında birikim o kadar hızlı büyür. Bu birikimli etkinin yatırım getirisindeki karşılığı için bileşik getiri terimine bakabilirsiniz.

Nominal faiz, reel faiz ve enflasyon

İlan edilen faiz oranı çoğu zaman nominal orandır; yani enflasyonun etkisi düşülmeden ifade edilir. Oysa paranın satın alma gücü enflasyon nedeniyle zamanla değişir. Enflasyondan arındırılmış orana reel faiz denir.

Yapısal olarak, yaklaşık bir ifadeyle:

Reel faiz ≈ Nominal faiz − Enflasyon

Daha kesin hesap, nominal getirinin (1 + enflasyon) oranına bölünmesiyle yapılır. Önemli olan nokta şudur: nominal oran pozitif olsa bile enflasyonun altında kalıyorsa reel faiz negatif olabilir; bu durumda paranın satın alma gücü azalır. Aynı ayrımın fon getirisindeki karşılığı için reel getiri incelenebilir.

Fon yatırımcısı için faiz nerede karşınıza çıkar

Bir fon yatırımcısı faizle çoğu zaman doğrudan değil, portföydeki varlıklar üzerinden dolaylı olarak karşılaşır:

• Tahvil ve bono: Tahvil ve bono gibi borçlanma araçları, ihraç edene borç vermek anlamına gelir; ödedikleri kupon ve getiri faize dayanır.
• Repo ve ters repo: Repo işlemlerinde menkul kıymet, geri alım taahhüdüyle kısa vadeli olarak fonlanır; aradaki fiyat farkı faiz niteliğindedir.
• Mevduat: Bankaya yatırılan paranın karşılığında ödenen getiri de faizdir.
• Para piyasası fonları: Para piyasası fonları ağırlıklı olarak kısa vadeli, faize dayalı araçlarda (mevduat, repo, kısa vadeli borçlanma araçları) konumlanır; getirileri büyük ölçüde faizden gelir. Bu fonları para piyasası fonları sayfasından inceleyebilirsiniz.

Yani bir fonun "faiz geliri", kullanıcıya doğrudan faiz ödemesi biçiminde değil, portföydeki bu araçların değer ve gelirinin fon fiyatına yansıması biçiminde ortaya çıkar. Ayrıca faiz oranları piyasa koşulları ve merkez bankası kararlarıyla değişir; genel bir kural olarak faiz yükseldiğinde piyasadaki mevcut sabit getirili tahvilin fiyatı düşer, faiz düştüğünde ise yükselir. Bu ters ilişki, faize duyarlı araçlar içeren fonların değerinin neden dalgalandığını açıklayan temel nedenlerden biridir.

Faizsiz alternatif: katılım esaslı araçlar

Faiz içeren araçlardan kaçınmak isteyen yatırımcılar için faizsiz (katılım esaslı) alternatifler bulunur. Bu yaklaşımda getiri, faiz yerine kira geliri, alım-satım kârı ya da ortaklık payı gibi kaynaklara dayandırılır.

• Sukuk (kira sertifikaları) bir varlığa dayalı olarak ihraç edilir; getirisi kira ya da gelir paylaşımına dayanır.
• Katılım fonları, portföyünü faizsiz esaslara uygun varlıklardan oluşturan fonlardır ve katılım fonları sayfasından görülebilir.

Bu ayrım bir tercih meselesidir; hangi yaklaşımın seçileceği yatırımcının kendi kararıdır. Burada amaç yalnızca iki yapıyı tanımlamaktır.

Kısaca

Faiz, paranın zaman karşısındaki bedelidir: anaparaya ek olarak ödenen orandır. Basit ya da bileşik olarak işleyebilir, nominal ya da reel olarak ifade edilebilir; enflasyon çıkarıldığında geriye reel faiz kalır. Fon yatırımcısı faizle çoğunlukla tahvil, repo, mevduat ve para piyasası fonları üzerinden dolaylı karşılaşır; faizden kaçınmak isteyenler içinse sukuk ve katılım fonu gibi katılım esaslı alternatifler vardır.