Likit Fon Nedir?

Likit fon ile para piyasası fonu aynı üründür: kısa vadeli, faiz getirili araçlarda tutulan bir yatırım fonu. "Likit fon" eski ve gündelik ad, "para piyasası fonu" ise bugünkü yasal ad. SPK'nın III-52.1 sayılı tebliği bu fonların portföyünü vadesine en fazla 184 gün kalmış araçlarla sınırlar; portföyün ağırlıklı ortalama vadesi de en fazla 45 gündür.

Likit fon ne tutar?

"Para piyasası", kurumların birbirine kısa vadeli borç verdiği piyasadır. Buradaki vadeler gün, hafta veya birkaç ay ölçeğindedir.

III-52.1'in 6. maddesi para piyasası şemsiye fonunu şöyle tanımlar: portföyünün tamamı devamlı olarak, vadesine en fazla 184 gün kalmış likiditesi yüksek para ve sermaye piyasası araçlarından oluşan ve portföyünün günlük olarak hesaplanan ağırlıklı ortalama vadesi en fazla 45 gün olan fonlar.

Bu tanımda iki ayrı sınır vardır:

• 184 gün, tek tek her aracın vadesine kalan süredir. Portföye vadesi bundan uzun bir araç giremez.
• 45 gün, portföyün bütününün ağırlıklı ortalama vadesidir ve her gün yeniden hesaplanır. Fon, birkaç uzunca aracı içeri alıp ortalamayı serbest bırakamaz; bütün, her gün kısa kalmak zorundadır.

SPK'nın Yatırım Fonlarına İlişkin Rehberi bu çerçeveye başka sınırlar da ekler. Fon toplam değerinin en fazla %50'si mevduat veya katılma hesaplarında değerlendirilebilir; tek bir bankada tutulan tutar ise fon toplam değerinin %6'sını aşamaz. Ayrıca unvanında "katılım" geçenler hariç, para piyasası fonlarının portföyünün asgari %10'u devlet iç borçlanma senetlerine yönlendirilir.

Kalan kısım genellikle ters repo, Takasbank para piyasası işlemleri, kısa vadeli kamu ve özel sektör borçlanma araçları ve kısa vadeli kira sertifikalarından oluşur. Bir fonun fiilen ne tuttuğu izahnamesinde ve yatırımcı bilgi formunda yazılıdır ve fondan fona değişir.

184 günlük şart, portföydeki her varlığın bir vadesi olmasını gerektirir. Hisse senedinin vadesi yoktur; bu yüzden para piyasası fonunda yatırım aracı olarak yer almaz.

Tebliğin 7. maddesi fonun unvanının yatırım stratejisine uygun olmasını zorunlu kılar: adında "para piyasası" geçen bir fon bu kuralları uygulamak zorundadır.

Fiyatı neden yumuşak hareket eder?

Faiz getirili bir aracın fiyatı, piyasa faizi değiştiğinde ters yönde hareket eder. Bu hareketin büyüklüğü vadeyle birlikte artar: aracın vadesine ne kadar az kalmışsa, aynı faiz değişimi fiyatını o kadar az oynatır. 184 gün ve 45 gün sınırları tam olarak bunu yapar; fiyatın günlük oynama alanını aritmetik olarak daraltır.

İkinci neden, gelirin günlük işlemesidir. Portföyden gelen faiz ve değer artışları aynı gün fona gelir olarak kaydedilir ve pay fiyatına yansır. Tebliğin 14. maddesine göre birim pay değerinin günlük olarak hesaplanması ve ilan edilmesi esastır; SPK'nın yatırımcı kitapçığı bu hesabın her iş günü yapıldığını belirtir.

Sonuç, çoğu günde küçük adımlarla ilerleyen bir fiyat serisidir. Ama bu "risksiz" demek değildir. Faiz oranlarındaki hareketler, bir ihraççının borcunu ödeyememesi ve piyasa koşulları fiyatı etkileyebilir. Para piyasası fonu garantili bir ürün de değildir; III-52.1'de garanti, ayrı bir tür olan garantili fonlara özgüdür. Fonun malvarlığı kurucunun ve portföy saklayıcısının malvarlığından ayrıdır ve haczedilemez (md. 5); bu, fonun değerinin sabit kalacağı anlamına gelmez.

"B tipi likit fon" ne demekti?

Eski düzende — 1996 tarihli Seri:VII, No:10 sayılı tebliğ — fonlar A tipi ve B tipi diye ikiye ayrılıyordu. Ölçüt tek bir şeydi: portföyünün en az dörtte birini sürekli olarak Türkiye'de kurulmuş şirketlerin hisse senetlerinde tutan fonlar A tipi, diğerlerinin hepsi B tipiydi.

Likit fon hisse senedi tutmadığı için otomatik olarak B tipi kalıyordu. "B tipi likit fon" adı buradan gelir; aslında neredeyse gereksiz bir tamlamaydı.

III-52.1'in 37. maddesi bu eski tebliği yürürlükten kaldırdı. 38. maddesine göre yeni tebliğ 1 Temmuz 2014'te yürürlüğe girdi; Geçici 1. madde ise o tarihten önce kurulmuş fonlara uyum için bir yıl verdi. Bugün yürürlükteki sınıflandırmada A tipi ve B tipi diye bir ayrım yoktur. SPK'nın güncel yatırımcı kitapçığındaki şemsiye fon türleri listesinde ne bu ayrım ne de "likit fon" geçer.

Yani "B tipi likit fon" bugün miras kalmış bir sözdür. TEFAS'taki karşılığı para piyasası fonları kategorisidir.

Maliyetler

Fonun giderleri portföyünden karşılanır. Bu yüzden ilan edilen birim pay değeri ve getiri, giderler düşüldükten sonraki rakamdır; ayrıca bir kesinti görülmez.

III-52.1'in EK-4'ü fon toplam gider oranına tür bazında bir tavan koyar. Para piyasası fonlarında bu tavan günlük yüzbinde 4,5, yıllık %1,65'tir. Aynı tabloda fon sepeti fonları için %4,38, "diğer fonlar" için %3,65 yazar. Bu bir üst sınırdır, fonların fiilen uyguladığı oran değildir; gerçek oran fondan fona değişir ve KAP'ta ilan edilir.

1. madde bu tavanı denetler: kurucu 3, 6, 9 ve 12 aylık dönemlerde hesabı kontrol eder, aşım varsa aşan tutar beş iş günü içinde fona iade edilir, dönem sonunda gider oranı ve dağılımı KAP'ta duyurulur.

Bunların dışında, izahnamede ve yatırımcı bilgi formunda şartları belirlenmişse giriş veya çıkış komisyonu uygulanabilir (md. 15).

Son kalem vergidir: fon kazancı üzerinden stopaj kesilir. Oran Cumhurbaşkanı Kararı ile belirlenir ve zaman içinde değişir; güncel oran için Gelir İdaresi Başkanlığı'nın kaynaklarına bakmak gerekir.

Gider oranı, getiri hangi seviyede olursa olsun ondan düşülür. Getirisi kısa vadeli faiz tarafından sürüklenen bir üründe onda birlik gider farkları sonuçta görünür hale gelir.