Likidite Nedir?

Likidite, bir varlığın değerini önemli ölçüde kaybetmeden ne kadar hızlı ve kolay nakde çevrilebildiğini anlatan kavramdır. İki boyutu vardır: hız (ne kadar çabuk satabilirsiniz) ve fiyattan ödün (satmak için değerinden ne kadar feragat etmeniz gerekir). Yüksek likit bir varlığı neredeyse anında ve gerçek değerine çok yakın bir fiyattan nakde çevirebilirsiniz; az likit bir varlığı satmak ise ya uzun sürer ya da hızlı satmak için indirim yapmayı gerektirir.

Likidite spektrumu: neyin ne kadar likit olduğu

Varlıklar "likit" ve "likit değil" diye ikiye ayrılmaz; bir spektrum üzerinde yer alırlar. Bir uçtan diğerine:

• Çok yüksek likit: Nakit, banka mevduatı ve para piyasası araçları (ör. kısa vadeli repo, mevduat, hazine bonosu). Bunlar çok kısa sürede ve değer kaybı olmadan nakde döner.
• Orta likit: Borsada aktif işlem gören hisse senetleri ve tahviller. Genelde aynı gün satılabilir, ancak fiyat piyasa koşullarına göre dalgalanır.
• Az likit: Az işlem gören menkul kıymetler, özel şirket payları ve uzun vadeli ya da nadir işlem gören enstrümanlar; alıcı bulmak zaman alır.
• Çok az likit: Gayrimenkul ve diğer gerçek varlıklar. Satışı haftalar veya aylar sürebilir ve fiyat için pazarlık gerekir.

Bir varlığın likiditesi sabit de değildir; piyasa koşulları gerginleştiğinde normalde likit sayılan bir enstrümanı bile makul bir fiyattan satmak zorlaşabilir. Likidite tarafsız bir özelliktir; "likit = iyi" demek değildir. Az likit varlıklar bazen daha yüksek getiri sunabilir, ama nakde erişim ihtiyacı olan bir tasarrufçu için likidite önemli bir pratik boyuttur.

Bir fon için likiditenin iki ayrı anlamı

Bir yatırım fonu söz konusu olduğunda likidite kelimesi iki farklı şeyi anlatabilir ve bunları ayırmak gerekir.

1. Fonun elindeki varlıkların likiditesi. Bir fon portföyünü hangi varlıklardan oluşturduysa, o portföyün likiditesi de ona bağlıdır. Ağırlıklı olarak para piyasası araçları ve mevduat tutan bir fonun portföyü yüksek likittir; ağırlıklı olarak az işlem gören enstrümanlar tutan bir fonunki daha düşük. Bu, fonun yatırımcı çıkışlarını karşılayabilme kapasitesini etkiler.

2. Fon payının kendisinin likiditesi. Bu, sizin fon payınızı ne kadar kolay alıp satabildiğinizdir. TEFAS'ta işlem gören açık uçlu fonlarda pay, fonun kendisi tarafından güncel birim pay değeri üzerinden ihraç edilir ve geri alınır; yani bir alıcı bulmanız gerekmez. Yine de bu işlem anlık değildir: emri verdiğiniz saat ve valör süresi devreye girer.

Pay likiditesi: işlem saatleri ve valör (T+n)

Bir fon payını "hemen" nakde çeviremezsiniz; iki mekanizma araya girer:

• Emir kesim saati (işlem saatleri): Her fonun günlük bir emir kabul kesim saati vardır. Bu saatten önce verilen alım/satım emri o günün fiyatlandırmasına, sonra verilen ise bir sonraki döneme girer.
• Valör (T+n): Satış emrini verdikten sonra nakdin hesabınıza geçmesi belirli sayıda iş günü sürer. "T" işlem gününü, "n" ise kaç iş günü sonra ödemenin yapılacağını gösterir. Örneğin T+1 ertesi iş günü, T+2 iki iş günü sonra demektir. Bu süre fon türüne göre değişir; para piyasası fonlarında genellikle daha kısadır.

Bu iki düzen birlikte, bir fon payının pratikteki likiditesini belirler: emri ne zaman verdiğiniz ve paranın kaç gün sonra elinize geçtiği. Her fonun kendi kesim saati ve valör süresi Fon İşlem Saatleri sayfasında listelenir.

Fon büyüklüğü, yatırımcı sayısı ve para piyasası fonu

Likidite ile fon büyüklüğü ve yatırımcı sayısı arasında pratik bir ilişki vardır. Çok sayıda yatırımcının bulunduğu ve büyük bir varlık tabanına sahip bir fonda, tek tek giriş çıkışların fonun işleyişine etkisi görece küçük kalır; günlük alım satım hacmi daha derindir. Çok küçük ya da az yatırımcılı bir fonda ise büyük bir çıkış, portföyün bir kısmının satılmasını gerektirebilir.

Bu nedenle para piyasası fonu tipik olarak en likit fon türü kabul edilir: hem portföyü yüksek likit araçlardan oluşur, hem de düşük volatilitesi ve kısa valörü sayesinde payı çok kolay nakde çevrilir. Bu sayfa hangi fonun tercih edilmesi gerektiğini söylemez; yalnızca likiditenin ne anlama geldiğini ve bir fon için nasıl iki farklı düzeyde okunduğunu açıklar.