Serbest Fonlar Nedir?

Serbest fonlar, katılma payları yalnızca nitelikli yatırımcılara satılabilen ve SPK'nın portföy sınırlamalarının büyük bölümünden muaf tutulan yatırım fonlarıdır. Serbest şemsiye fon çatısı altında ihraç edilirler. Yoğunlaşma limitleri, açığa satış ve kredi yasağı gibi kurallara tabi olmadıkları için daha geniş stratejiler ve kaldıraç kullanabilirler; buna karşılık daha az kamuya açık bilgi üretirler.

"Serbest" olan tam olarak ne?

Adındaki serbestlik, fonun yatırımcıya bir şey vaat etmesiyle ilgili değildir. SPK'nın diğer fonlara uyguladığı kuralların bir kısmının bu fonlara uygulanmamasıyla ilgilidir.

III-52.1 sayılı Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği'nin 25. maddesi şunu söyler: serbest fonlar, Tebliğ'in 17 ila 24. maddelerindeki portföy ve işlem sınırlamalarına tabi olmadan, fonun KAP sayfasında ilan edilen yatırım stratejisi ve limitleri dahilinde yatırım yapabilir.

O maddelerde neler var? Örnekler:

• Açığa satış ve kredili işlem yasağı. 24. maddenin dördüncü fıkrasına göre bir fon açığa satış ve kredili menkul kıymet işlemi yapamaz. Serbest fonlar bu yasağın dışındadır.
• Türev pozisyon tavanı. Aynı maddeye göre türev araçlar nedeniyle maruz kalınan açık pozisyon, fon toplam değerini aşamaz. Serbest fonlarda böyle bir tavan yoktur; risk limitleri KAP sayfasında ilan edilir.
• Yoğunlaşma limitleri. Tek bir ihraççıya veya varlığa fonun ne kadarının yatırılabileceğini belirleyen oranlar da bu aralıktadır.

Kaldıraç — borçlanarak ya da türev kullanarak pozisyonu öz kaynağın üzerine çıkarmak — bu muafiyetlerden doğar. Kaldıraç kazancı da zararı da büyütür.

Fonun ne yapıp yapamayacağı, mevzuat yerine büyük ölçüde kendi izahnamesinde ve KAP sayfasında yazar. Bu nedenle iki serbest fon birbirine hiç benzemeyebilir. "Serbest fon" bir strateji değil, bir hukuki çerçevedir.

Nitelikli yatırımcı fonları: kimler alabilir?

Serbest fonlara "nitelikli yatırımcı fonları" da denir, çünkü tanımları budur. III-52.1'in 6. maddesine göre serbest şemsiye fon, "katılma payları sadece nitelikli yatırımcılara satılmak üzere kurulmuş" fonları kapsar.

Nitelikli yatırımcı, SPK'nın yatırım kuruluşlarına ilişkin düzenlemelerine atıfla tanımlanır. III-39.1 sayılı Tebliğ'de profesyonel müşteri, "kendi yatırım kararlarını verebilecek ve üstlendiği riskleri değerlendirebilecek tecrübe, bilgi ve uzmanlığa sahip müşteri" olarak tarif edilir. Bankalar, aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri, sigorta şirketleri ve belirli büyüklüğü aşan tüzel kişiler doğrudan bu kapsamdadır.

Bireyler için yol, "talebe dayalı olarak profesyonel müşteri" olmaktan geçer. Tebliğ'in 32. maddesi üç ölçüt sayar: son bir yıldaki işlem hacmi ve adedi, finansal varlıkların toplamı, mesleki tecrübe veya lisans. Profesyonel müşteri sayılmak için bunlardan en az ikisinin belgelenmesi gerekir. Nitelikli yatırımcı tanımı bakımından ise aynı maddenin üçüncü fıkrası ayrı bir kural koyar: belirleyici olan, finansal varlık ölçütüdür.

Bu tutar sabit değildir; Kurul değiştirebilir. 19.12.2025 tarihli SPK Bülteni'nde yayımlanan i-SPK.37.7 sayılı İlke Kararı ile, nakit mevduat ve sermaye piyasası araçları dahil finansal varlıklar toplamı için aranan tutar 1 milyon TL'den 10 milyon TL'ye yükseltilmiştir. İşlem hacmi ölçütü de 500 bin TL'den 5 milyon TL'ye çıkarılmıştır.

İki ayrıntı önemlidir:

• Artırılan tutarlar, ilk defa nitelikli yatırımcı olacaklar için geçerlidir. Karardan önce bu sıfatı kazananların statüsü devam eder.
• Yeni tutarlar, gayrimenkul yatırım fonları ve girişim sermayesi yatırım fonlarının satılacağı nitelikli yatırımcılar için uygulanmaz; orada önceki tutarlar geçerlidir.

Satışı yapan kuruluş, yatırımcının nitelikli yatırımcı vasfını taşıdığına dair bilgi ve belgeleri temin etmek ve saklamakla yükümlüdür. TEFAS üzerinden satışta, yatırımcının MKK nezdinde nitelikli yatırımcı olarak tanımlandığı kontrol edilir.

Bu eşik neden var?

Eşik bir ayrıcalık kapısı değil, bir koruma takasıdır. Profesyonel müşteri sayılan yatırımcı, genel müşterinin yararlandığı bazı korumalardan yararlanamaz. SPK'nın Yatırım Hizmet ve Faaliyetleri ile Yatırım Kuruluşlarına İlişkin Rehberi bunları tek tek sayar: uygunluk testi yapılması zorunlu değildir; saklamadaki varlıklara ilişkin yıllık mutabakat ve aylık bildirim, yazılı onay veya sözleşme ile devre dışı bırakılabilir; genel risk bildirimi dışındaki ilave risk açıklamaları ancak talep hâlinde yapılır.

Mantık şudur: kaldıraç ve türev kullanabilen, fiyatı ayda bir açıklanabilen bir üründe ürünün müşteriye uygunluğunu kurumun test etmesi beklenmiyorsa, riski değerlendirme yükü yatırımcının kendisindedir. Eşik, bu yükü taşıyabileceği varsayılan kitleyi tarif etme denemesidir.

Ücretler ve performans ücreti

Sıradan fonlarda toplam gider oranının yıllık bir üst sınırı vardır: Tebliğ'in 33. maddesi, Ek-4'te fon türü bazında belirlenen azami oranları uygular. 25. maddenin altıncı fıkrası ise 33. maddenin serbest fonlara uygulanmayacağını söyler. Yani serbest fonlarda mevzuattan gelen bir gider tavanı yoktur; ücret yapısı fonun kendi dokümanlarında ve KAP sayfasında belirlenir.

Performans ücreti bu fonlarda yaygındır. Fonun getirisi önceden belirlenmiş bir eşik değeri veya karşılaştırma ölçütünü aştığında, aşan kısımdan alınan ek ücrettir. Esasları VII-128.5 sayılı Tebliğ'e tabidir; yönetim ücreti oranı ile eşik değerin belirlenme esasları KAP'ta ilan edilir.

Neden daha az görünür ve daha az likit?

• Fiyat. Sıradan fonlarda birim pay değerinin günlük hesaplanması ve ilan edilmesi esastır. Serbest fonlarda pay fiyatının en az ayda bir hesaplanması ve yatırımcılara bildirilmesi yeterlidir.
• İade süresi. Katılma paylarının fona iadesi için, fiyat ilan süresinden farklı ve daha uzun süreler belirlenebilir. Paranın çıkışı günler değil, haftalar alabilir.
• Borsa. Katılma paylarının borsada işlem görmesine izin veren 15. maddenin üçüncü fıkrası serbest fonlara uygulanmaz.
• TEFAS. Fonların çoğu için platforma üyelik zorunludur; serbest fonlar ancak kurucunun talebi hâlinde platform kapsamına alınır. Platformda da yalnızca nitelikli yatırımcılara satılabilirler.
• Belge. Yatırımcı bilgi formu düzenlemek serbest fonlar için ihtiyaridir. TEFAS'ta işlem görenler bunun istisnasıdır; onlar ayrıca aylık portföy dağılım raporu yayımlar.

Toplamda şu anlama gelir: bir serbest fon hakkında, sıradan bir fona kıyasla daha seyrek ve daha az standart bilgi bulunur. TEFAS'ta işlem gören serbest fonların listesi serbest fonlar sayfasında yer alır.

Vergi tarafı

Serbest fon kazançları, Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 67. maddesi kapsamında stopaja tabidir. Oranlar Cumhurbaşkanı kararlarıyla belirlenir ve fonun türüne, TEFAS'ta işlem görüp görmediğine, payın iktisap tarihine göre değişir. Son yıllarda birden çok kez değiştikleri için burada sabit bir oran verilmemiştir; geçerli oran fonun kendi dokümanlarında ve Gelir İdaresi Başkanlığı düzenlemelerinde yer alır.