Borsada fon nedir?

Borsada işlem gören fon, Türkiye'de borsa yatırım fonu (BYF) adıyla düzenlenir; yurt dışındaki karşılığı ETF'tir. Katılma payları Borsa İstanbul'da, tıpkı bir hisse senedi gibi seans içinde alınıp satılır. Her BYF, Sermaye Piyasası Kurulu'nun (SPK) uygun gördüğü bir endeksi takip etmek üzere kurulur; temel amacı o endeksin performansını yansıtmaktır.

BYF ile TEFAS fonu arasındaki temel fark: fiyat

Klasik bir yatırım fonunda tek bir fiyat vardır: birim pay değeri. Bu değer alım satıma esas teşkil eden fiyattır ve günlük olarak hesaplanıp ilan edilmesi esastır. Ayrıca para piyasası fonları ile kısa vadeli borçlanma araçları fonları dışındaki fonlarda emirler, emrin verilmesini takip eden ilk hesaplamada bulunacak fiyat üzerinden yerine getirilir. Yani yatırımcı emri verirken işlem göreceği fiyatı bilmez. Kesim saati ve fiyat ilanı ayrıntıları fon işlem saatleri sayfasındadır.

BYF'de ise her katılma payının iki ayrı değeri vardır:

• Birim pay değeri: fon toplam değerinin dolaşımdaki katılma payı sayısına bölünmesiyle bulunur.
• İşlem fiyatı: katılma paylarının Borsa İstanbul'daki işlemlerde oluşan fiyatıdır.

İşlem fiyatı seans boyunca sürekli oluşur ve yatırımcı gördüğü fiyattan emir verir. Fark buradadır: biri günde bir kez hesaplanan bir değer, diğeri anlık bir piyasa fiyatıdır.

Borsa yatırım fonu nasıl alınır?

BYF katılma payları borsada işlem gördüğü için süreç bir pay işlemine benzer:

1. Borsa üyesi bir yatırım kuruluşunda yatırım hesabı gerekir; emirler bu kuruluş aracılığıyla borsaya iletilir.
2. Emir, fonun işlem kodu ile girilir. BYF katılma belgeleri Pay Piyasası bünyesindeki Yapılandırılmış Ürünler ve Fon Pazarı'nda işlem görür.
3. İşlemler ilgili pazarın işlem saatleri içinde gerçekleşir; pazarda sürekli işlem yöntemi uygulanır.
4. Lot büyüklüğü bir adet katılma payıdır ve küsurat emir iletilemez.
5. Takas, işlem gününü izleyen ikinci iş gününde (T+2) tamamlanır.
6. Katılma payları kaydi olarak Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde hak sahibi bazında izlenir.

Hangi kurumla çalışılacağı, hangi fonun inceleneceği ve işlem yapılıp yapılmayacağı yatırımcının kendi kararıdır; bu sayfa yalnızca işleyişi anlatır. Borsa İstanbul'da işlem gören fonlar borsa yatırım fonları listesinde görülebilir.

Katılma payı nasıl oluşur: birincil ve ikincil piyasa

BYF'nin iki piyasa katmanı vardır.

İkincil piyasa, yatırımcının gördüğü katmandır: payların borsada alınıp satılması.

Birincil piyasa arka plandadır ve burada yetkilendirilmiş katılımcı devreye girer. Bu, kurucuyla sözleşme imzalamış ve SPK'dan izin almış bir aracı kurumdur.

• Oluşturma: yetkilendirilmiş katılımcı, fon portföyünün kompozisyonunu yansıtacak şekilde varlıkları veya nakdi bir araya getirip portföy saklayıcısına teslim eder; karşılığında yeni katılma payı oluşur.
• Geri alım: katılma paylarını portföy saklayıcısına iade eder; karşılığında bu paylara karşılık gelen varlıkları veya nakdi alır.

Bu işlemler yalnızca asgari işlem birimi veya katları büyüklüğünde yapılabilir. Asgari işlem birimini kurucu belirler ve bilgilendirme dokümanlarında açıklar. Sonuç olarak dolaşımdaki pay sayısı sabit değildir; talebe göre yeni pay oluşturulabilir veya geri alınabilir.

İşlem fiyatı neden birim pay değerinden ayrışabilir?

İşlem fiyatı borsadaki arz ve talebe göre oluşur; birim pay değeri ise portföyün değerinden hesaplanır. Bu iki sayıyı birbirine eşitleyen bir kural yoktur. Bu nedenle BYF, birim pay değerinin üzerinde (primli) ya da altında (iskontolu) işlem görebilir.

Farkı sınırlayan şey oluşturma ve geri alım mekanizmasıdır: fark açıldığında yetkilendirilmiş katılımcılar için ucuz tarafı alıp pahalı tarafı satmak kâr fırsatı doğar ve bu işlemler farkı daraltıcı yönde baskı yaratır. Ancak bu otomatik ya da garantili değildir. İşlem maliyetleri, asgari işlem biriminin büyüklüğü, portföydeki varlıkların likiditesi ve olağan dışı piyasa koşulları farkın sürmesine yol açabilir.

Farkın izlenebilmesi için kurucu, seans saatleri içinde gösterge niteliğindeki fon toplam değerini ve birim pay değerini kendi internet sayfasında ve en az iki veri yayın kuruluşunun ekranlarında güncelleyerek ilan eder.

Endeks takibi nasıl ölçülür?

Mevzuat iki ölçü tanımlar:

• Takip farkı: fon portföyünün yıllık getirisi ile endeksin yıllık getirisi arasındaki fark.
• Takip hatası: fonun getirisi ile endeksin getirisi arasındaki farkın değişkenliği.

Kurucu, her ayın sonu itibarıyla son bir yıllık dönem için hesaplanan takip farkı ve takip hatasını, takip eden ayın ilk iş gününde KAP'ta duyurur; farkın önemli ölçüde artması hâlinde gerekçesini de açıklar.

Bir BYF, toplam değerinin en az %80'ini devamlı olarak takip ettiği endeks kapsamındaki varlıklarda tutarak endeksi takip edebilir. Portföy, endeksteki varlıkların tamamından tam kopyalama ile veya seçilen bir kısmından örnekleme ile oluşturulabilir. Örnekleme ve fon giderleri (toplam gider oranı) takip farkının başlıca kaynaklarındandır.

Diğer yapısal noktalar

• BYF şemsiye fon şeklinde kurulamaz. Kurucusu bir portföy yönetim şirketidir; fonun tüzel kişiliği yoktur.
• Katılma paylarının itibari değeri yoktur; borsada işlem görecek bir BYF'nin birim pay değeri en az 1 TL olacak şekilde belirlenir.
• Fon tarafından temettü dağıtılması mümkündür.
• Portföyü sürekli olarak faize dayalı olmayan araçlardan oluşan fonlar unvanlarında "katılım fonu" ibaresine yer verebilir (katılım fonu).
• BYF kazançları Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 67. maddesi kapsamındaki stopaj rejimine tabidir; oranlar fon türüne göre değişir ve Cumhurbaşkanı kararıyla güncellendiği için güncel oranın teyit edilmesi gerekir.